De Joodse begraafplaats in Zierikzee

Verscholen en mede daardoor bijna vergeten: de Joodse begraafplaats in Zierikzee. Daar is verandering in gekomen en de man die daarvoor gezorgd heeft, is Juus Kreiken. Al snel omringd door anderen, heeft Juus ervoor gezorgd dat de begraafplaats is opgeknapt. Bovendien heeft hij de interesse in het Joodse verleden van Zierikzee verder op gang gebracht.

Ansje Polak, zo heette de moeder van Juus Kreiken. Wie enigszins thuis is in familienamen weet: dat zou wel eens een Joodse kunnen zijn. Dat klopt. Ze was de jongste in een gezin van acht en heeft als enige de Tweede Wereldoorlog overleefd. Ansje dook onder en ging verder als Maria Elisabeth Maes bij een controlerend arts bij de Staatsmijnen in Limburg, Julius F. Kreiken. Zij werden later een echtpaar en uit hun huwelijk werd Juus geboren.

De overlevenden van de Duitse concentratiekampen, maar ook hun kinderen, hebben te kampen met vaak grote psychische problemen. Een goede insteek om daarmee om te gaan is de confrontatie met het verleden aan te gaan. Dan blijkt heel vaak dat dat verleden geen vijand is maar een vriend wordt. Juus ontdekte dat de overgrootouders van zijn moeder begraven liggen in Zierikzee op de Joodse begraafplaats. Het zijn Nathan Samuel Polak en Jeannette Blomhof. Dankzij die confrontatie was er inzicht en verdieping om zo om te gaan met het verdriet. In Juus’ eigen woorden: ‘Voor mij sluit de cirkel zich hier’. Een soortgelijke gang maakte Mieke de Ruiter, die ontdekte dat op de Joodse begraafplaats haar oma, Regina Wilkens-Gras, begraven ligt. Ze overleed in 1941, een jaar voordat de Duitse bezetter het net rond de Joodse inwoners ging sluiten. Mieke maakte dezelfde gang naar het verleden en vond dat acht familieleden hier hun rustplaats vonden, vooral leden van de familie Frenk. Ook voor Mieke gaf dat een opluchting. In haar woorden: ‘Een overweldigend gevoel, hier liggen mijn roots, het deed me veel, ik voelde me trots, compleet en licht’. Mieke’s moeder overleefde de oorlog omdat ze met een niet-Jood was gehuwd.

Het werd voor Juus Kreiken een erezaak om de begraafplaats op te knappen. Hij pakte zijn voornemens voortvarend aan, legde contacten en organiseerde een bijeenkomst in Noordwelle met mensen die iets konden betekenen. Na tal van brieven, mails en gesprekken resulteerde dat in het opknappen van de begraafplaats. De gemeente Schouwen-Duiveland, die aanvankelijk had besloten de begraafplaats niet langer te onderhouden, wijzigde haar standpunt. De begraafplaats ligt er weer fraai bij dankzij de hulp van velen. Met alle namen te noemen, zou de rest van deze column gevuld kunnen worden. In plaats daarvan een eresaluut aan hen allemaal.

Juus Kreiken kwam bij zijn speurtocht al snel in contact met Jan Kouwen, die zich heeft ontwikkeld tot de kenner van de Joodse geschiedenis in Zierikzee, maar inmiddels ook in Zeeland. Het heeft geresulteerd in een boek over de Joodse begraafplaats. Die staat centraal in de publicatie waarin ook de Joodse tradities voor het begraven uiteen worden gezet. Al lezend, komen al snel de woorden te binnen: ‘regel op regel, gebod op gebod’ (Jesaja 28:10 en 13). Het tweede deel van het keurig verzorgde boek bevat foto’s van de grafstenen met de vertalingen van de teksten en korte biografieën van degenen die er begraven liggen. Uitgebreid archiefonderzoek gaf tal van antwoorden op de vele vragen die rezen. Vooral dankzij het archief van de stad en gemeente Zierikzee werd veel achterhaald.

G.J. Kouwen, Joodse begraafplaats te Zierikzee – verborgen maar niet vergeten. ISBN: 978-94-93372-56-6. Het boek kan, met vermelding van het postadres, worden besteld via de mail: juus@kreiken.nl. Het kost 15 euro; de verzendkosten bedragen 5 euro.

Huib Uil